Wat is een lerende evaluatie?
Een lerende evaluatie is een evaluatieproces dat gericht is op voortdurende verbetering en aanpassing van programma’s of projecten, dus ook al tijdens dit proces. Of zoals het Planbureau voor de Leefomgeving het mooi verwoordt: “Lerend evalueren is een participatieve evaluatiemethode waarbij beleidsonderzoekers en beleidsbetrokkenen gezamenlijk optrekken tijdens het evaluatieonderzoek om díe inzichten te ontsluiten die nodig zijn om de kwaliteit van het beleid te verbeteren.” We voegen hier graag aan toe dat het zeker ook om uitvoering en uitvoeringsbetrokkenen kan gaan. 

In tegenstelling tot veel traditionele evaluaties worden lerende evaluaties doorlopend uitgevoerd, niet pas aan het einde. In dit evaluatieproces werken (beleids- en uitvoerings)betrokkenen en onderzoekers op zo’n manier samen dat eerstgenoemden in staat worden gesteld om voortdurend te leren van de uitkomsten en aanpak en beleid bij te sturen op basis van ‘real-time feedback’. Het is een evaluatievorm die het lerend vermogen van betrokkenen ondersteunt en versterkt en expliciet ruimte geeft voor tussentijdse aanpassingen. Veel toegepaste manieren om dat te faciliteren zijn bijvoorbeeld om het proces n te delen in verschillende leercycli waarin ook gezamenlijke werksessies en/of leerbijeenkomsten plaatsvinden.   

Waarom een lerende evaluatie?
De meerwaarde van een lerende evaluatie is dat het ruimte geeft om beleid en uitvoering doorlopend te verbeteren. Het komt vooral bij complexere vraagstukken waarin meerdere partijen samenwerken vaak voor dat het vergezicht, de ambities of ‘veranderopgaven’ wel helder zijn, maar de beste weg ernaartoe (en concrete beleidsdoelen) nog niet helemaal. Of ze hebben te maken met sterk wisselende contexten. Ze zijn bovendien al bezig of er is noodzaak of behoefte om vooral ook al aan de slag te gaan. De verwachting is dat een en ander verder geoptimaliseerd zal kunnen worden maar wat en wanneer precies is op dit moment nog niet helder. Daarbij is het cruciaal om zicht te houden op of we de goede dingen doen, op de goede manier en of de context (bijvoorbeeld het ‘systeem’) dat ook toelaat.  

Een lerende evaluatie kan dan passend zijn, doordat beleid op een flexibele manier kan worden aangepast aan nieuwe inzichten, zonder dat er gewacht hoeft te worden tot het einde van een beleidsperiode​(Folkert e.a., 2018). Lerende evaluaties dragen bovendien vaak bij aan een verbeterde samenwerking en een gedeeld begrip onder betrokken actoren, doordat zij actief betrokken zijn bij het evaluatieproces. 

 Lerende evaluaties hebben zo de belofte dat ze de kans optimaliseren dat:  

• Er het meest geleerd wordt van het pad of de paden die nu bewandeld worden 

• Door leren en aanpassen het meest ideale pad bewandeld wordt, en zo uiteindelijk 

• De beste uitkomsten gerealiseerd worden. 

Wel of geen lerende evaluatie inzetten? 
Onderzoek kan op tal van manieren plaatsvinden en het is sterk afhankelijk van (o.a.) context, vraag- en doelstelling welke methoden het meest passend zijn. Als je je afvraagt of een lerende evaluatie passend is, dan kan het nuttig zijn om de volgende punten in overweging te nemen:  

• Complexiteit van het vraagstuk: Het gaat om een complex(er) vraagstuk waarbij meerdere actoren en factoren een rol spelen en waarin sprake is van onzekerheden en onderlinge verwevenheden 

• Nu vooral nog procesvraagstuk: Het vraagstuk is beter te vatten in termen als ‘missie’, ‘veranderopgave’, ‘transitie’ en ‘systeemleren’ dan in vastgetimmerde prestaties en kpi’s 

• Vraagstuk is een zoekproces: de meeste efficiënte of effectieve route is nog niet duidelijk, maar wordt in een zoekproces vormgegeven 

• Focus op leren en verbeteren tijdens uitvoering: De nadruk ligt niet alleen op het meten van prestaties en doelen (kan wel onderdeel zijn), maar ook op het verbeteren van de processen tijdens de looptijd van een project of programma 

• Inzet op samenwerking: Er is sprake van een netwerk van verschillende actoren – zoals gemeenten, zorginstellingen, maatschappelijke organisaties en burgers – en een behoefte om die samenwerking te versterken en samenhang te creëren 

• Tussentijdse bijsturing is mogelijk en gewenst: De verwachting is dat het belangrijk is om gedurende de beleidsuitvoering al aanpassingen te kunnen maken op basis van nieuwe inzichten 

• Dynamische beleidsomgeving: Het beleid wordt in een snel veranderende omgeving uitgevoerd, waardoor er continu druk op aanpassing is 

• Betrokkenheid van stakeholders: Er is bereidheid of de wens om relevante betrokken partijen – beleidsmakers, uitvoerders en eindgebruikers – actief te laten participeren in het proces en samen te reflecteren en leren 

• Behoefte aan innovatie en bereidheid om te experimenteren: Er is ruimte voor experimenteren en ‘leren door (anders) doen’ 

• Behoefte aan continue feedback: Er is behoefte is aan een ‘feedbackloop’ en/of doorlopende stroom van informatie over de voortgang van het beleid en de effecten daarvan 

• Lange termijn opgave & betrokkenheid: Het gaat om een langere termijn vraagstuk, om langdurige betrokkenheid van de betrokken actoren en om het creëren van duurzame verbeteringen. 

Herken je meerdere van bovenstaande punten in jullie vraagstuk, dan kan een lerende evaluatie bij uitstek geschikt zijn. 

Lerende evaluaties bij ZINZIZ 
ZINZIZ en lerende evaluaties passen bij elkaar en daarom zetten we ze ook graag in, als het past bij het vraagstuk natuurlijk. Zo hebben we lerende evaluaties ingezet rondom bijvoorbeeld vraagstukken op het gebied van een sluitende aanpak voor jongeren van 16-27, de samenwerking tussen GGZ en werk & inkomen voor mensen met een psychische kwetsbaarheid, de inzet van inclusieve technologie voor mensen met een arbeidsbeperking en de samenwerking tussen participatie en zorg. 

Geïnspireerd of misschien nog vragen? Een lerende evaluatie vraagt om maatwerk, door onze ruime ervaring hiermee binnen het sociaal domein en domeinoverstijgende vraagstukken kunnen we snel en actief meedenken. Benieuwd of een lerende evaluatie ook uw organisatie kan helpen bij het verbeteren van uitvoering en beleid? Neem contact met ons op, wij helpen u graag om te ontdekken of een lerende evaluatie de juiste aanpak is voor uw vraagstuk (Anner Bindels, 06-40631394, anner@zinziz.nl) 

In december 2023 heeft TNO een interessant rapport gepubliceerd: Lange termijn effecten van leven lang ontwikkelen (LLO). Ik heb dit rapport met heel veel plezier gelezen. Juist omdat het aanhaakt bij manieren waarop we bij ZINZIZ programma’s om vakmanschap faciliteren en versterken. En omdat TNO onderzoek over meerdere jaren heeft gedaan om te kijken naar de effecten van formeel en informeel leren. Ze bouwen daarbij voort op het promotieonderzoek van Koopmans naar het organiseren van informeel leren. Zeker een aanrader, dus!

De combinatie van formeel en informeel leren levert voor werknemers en werkgevers de meest gunstige effecten op

Een van de belangrijkste conclusies: informeel leren heeft een gunstig effect op werktevredenheid, werkvermogen, ervaren arbeidsmarktpositie, het maken van promotie en inkomen. Formeel leren heeft een gunstig effect op werktevredenheid, ervaren arbeidsmarktpositie, het maken van promotie en inkomen. Maar nu komt het mooie: een combinatie van formeel en informeel leren heeft een gunstig effect op alle uitkomstmaten, dus op werktevredenheid, ervaren arbeidsmarktpositie, het maken van promotie en inkomen. Ook voor werkgevers heeft de combinatie van formeel en informeel leren de meest gunstige effecten, namelijk op aansluiting van kennis en vaardigheden, bevlogenheid en innovatievermogen van de medewerkers.

Wat verstaan we onder formeel en informeel leren?

Je hebt er vast wel een beeld bij, maar toch even kort over formeel en informeel leren. Formeel leren is de manier van leren en ontwikkelen waar we als eerste aan denken: een manier van leren waarbij je systematisch en gestructureerd toewerkt naar een specifiek leerdoel, vaak in een (digitale) trainingsruimte. Formeel leren wordt bewust gepland om kennis en vaardigheden te ontwikkelen en is vaak gekoppeld aan het halen van een certificaat en diploma. Voordelen van formeel leren zijn dan bijvoorbeeld ook dat het heel gestructureerd wordt aangepakt en je bijvoorbeeld meerdere mensen en groepen dezelfde basis kan meegeven (bijvoorbeeld over kennis, basishouding, ‘gemeenschappelijke taal’ en technieken). Het nadeel is dat zowel werkgevers als werknemers in de valkuil vallen dat formeel leren vooral gaat over kennis overdragen en de trainer daarbij de expert is en de deelnemers vooral luisteren of kijken. En dat formeel leren vooral bedoeld is voor de professionals, maar niet voor hun leidinggevenden en managers. Ook is het bij formeel leren lastig om verschillende leerstijlen en -tempo’s te bedienen.

Informeel leren daarentegen vindt over het algemeen niet plaats in een trainingsruimte, maar vooral op de werkplek. Informeel leren is daarmee leren dat minder gestructureerd en zonder planning of instructie plaatsvindt. Het gaat daarbij over ‘leren door te doen’ en leren door de samenwerking en interactie met collega’s. Het voordeel van informeel leren is dat professionals hebben veel regie op het proces en dus optimaal kunnen aanhaken op wensen, behoeften, leerstijlen en -tempo’s. Informeel leren kan dus beter aansluiten bij het individu en de context van de individuele professional. Ook kan informeel (kosten)efficiënt zijn, doordat professionals niet dagenlang in trainingsruimtes zitten en er impliciete kennis wordt opgedaan. Het nadeel is dat informeel leren veel discipline vraagt en gefragmenteerd kan zijn.

Hoe kun je formeel en informeel leren combineren?

We proberen in onze programma’s formeel en informeel leren altijd te combineren. Dat doen we onder andere door:

• In de trainingen en workshops (formeel leren) aandacht het informeel leren te voeden door gezamenlijke reflectie te voeden en actief leren (oefenen, perspectiefwisseling, etc.) en de professionals handvatten te geven om dit ook buiten de trainingsruimte voort te zetten (denk aan praktijk- en reflectie-oefeningen en handvatten voor collegiale reflectie en feedback).
• In de trainingen de professionals te voeden in hun regie op hun eigen leerproces, zowel binnen als buiten de trainingsruimte.
• De trainingen en workshops te combineren met vormen van informeel leren.
• Niet alleen de professionals te betrekken, maar ook de leidinggevenden, opleidingscoördinatoren, HR-adviseurs en anderen binnen de organisatie. Zo voeden we binnen de organisaties een gemeenschappelijke taal en voeden we collegiaal leren, reflecteren en feedback geven. Ook kunnen zij de randvoorwaarden voor het (informeel) leren borgen voor de professionals, voorbeeldgedrag laten zien en door deze congruentie een leereffect versterken.
• Verzorgen we train de trainers voor mentoren, kwaliteitsmedewerkers, trainers en coaches die het informeel leren verder kunnen voeden (bijvoorbeeld bij inwerkprogramma’s en door coaching on the job, casuïstiekbespreking, individuele consultatie, etc.).

Meer weten?

Neem dan gerust contact op via femke@zinziz.nl of 06-34028906.

Maar hoe pak je dat nou handig aan? Over dat onderwerp hebben we een artikel geschreven dat gepubliceerd is in Sociaal Bestek.

Lees hier het hele artikel.

Tenminste tot en met 1 juni 2020 zijn landelijk alle bijeenkomsten en evenementen, naar advies van het RIVM, afgelast of verschoven. Uiteraard geldt dit ook voor congressen. Voor de organisaties die de aankomende twee maanden een congres zouden organiseren, zorgt dit voor een hoop gedoe: locaties moeten worden omgeboekt, deelnemers moeten op de hoogte worden gesteld en hopelijk kan die ene leuke workshop van die ene leuke organisatie nog wel op de nieuwe datum. En hoewel de prioriteiten van de deelnemers in deze periode misschien even ergens anders liggen, missen zij door de afgelastingen mooie netwerkmogelijkheden, onderzoeksresultaten van interessante pilots en andere vak-relevante kennis…

Tijd om creatief te worden dus! Wij zien om ons heen allerlei mooie online alternatieven die ingezet worden: webinars, podcasts, videoclips en livestreams. Ook wij bij ZINZIZ proberen het beste te maken van de situatie waarin we ons bevinden. Zo volgen wij zelf ook online webinars en zijn druk bezig met het ontwerpen van mooie online workshops en trainingen zodat we iedereen zo goed mogelijk kunnen blijven bedienen.

Een nieuwe manier van kennisdelen voor de meesten in ons landje, dus laten we vooral goede ideeën, verbeterpunten en natuurlijk succesverhalen met elkaar blijven delen!